​Polski ślad w Gruzji

Gruzja jest często postrzegana jako przestrzeń przenikania się kultur, w której przez wieki naturalnie splatały się wpływy europejskie i wschodnie. W tej różnorodnej tkance historycznej szczególne, choć często zapomniane miejsce zajmuje polski ślad – historia ludzi, idei, architektury i wspólnych doświadczeń, które pozostawiły swoje piętno w wielu regionach Gruzji.

Systematyczne badanie polskiego dziedzictwa w Gruzji oraz jego prezentacja w formie dostępnej dla szerokiego grona odbiorców stały się możliwe dzięki projektowi „Polski ślad pod Kaukazem”. Inicjatywa została zrealizowana przez polską platformę polskakaukaz.pl przy współfinansowaniu Senatu Rzeczypospolitej Polskiej.

Projekt ten nie ograniczył się jedynie do pracy archiwalnej. Jego autorzy i badacze prowadzili badania terenowe, odwiedzili różne regiony Gruzji, spotykali się z lokalnymi mieszkańcami, potomkami rodzin polskiego pochodzenia, historykami i naukowcami. Opis obiektów opiera się na:

• badaniach terenowych;
• dokumentach historycznych i archiwach;
• relacjach ustnych i rodzinnych wspomnieniach;
• lokalizacjach wskazanych przez miejscową ludność.

Właśnie dzięki temu wieloźródłowemu podejściu powstała interaktywna mapa cyfrowa, która łączy polskie ślady historyczne i kulturowe obecne w Gruzji. Na mapie przedstawiono 27 obiektów zlokalizowanych w różnych częściach kraju – w Tbilisi, Kutaisi, Batumi, Zugdidi, Achalciche, Manglisi, Lagodechi, Cinandali i innych miejscach. Choć obiekty te różnią się między sobą, wspólnie tworzą spójną narrację.

zdjęcia: Polskakaukaz.pl

Znajdziemy tu m.in.:

• teatry, uniwersytety i domy mieszkalne zaprojektowane przez polskich architektów (dziedzictwo Aleksandra Szymkiewicza w Tbilisi, Batumi i Kutaisi);
• tragiczne miejsca związane z zesłaniami politycznymi, takie jak „Obóz 0331” w pobliżu Kutaisi;
• kościoły katolickie i cmentarze opowiadające o życiu duchowym polskiej diaspory;
• historie polskich uczonych, wojskowych i działaczy społecznych – od Ludwika Młokosiewicza po Władysława Raczkiewicza;
• związki kulturowe, które zbliżyły polskie i gruzińskie środowiska intelektualne (Cinandali, bracia Zdaneviczowie, polscy poeci kaukascy).

​Polscy architekci w Gruzji – dziedzictwo Aleksandra Szymkiewicza

Aleksander Szymkiewicz był polskim architektem, który na przełomie XIX i XX wieku odegrał kluczową rolę w kształtowaniu krajobrazu urbanistycznego Gruzji. Był głównym architektem Tbilisi, doradcą miejskim oraz nauczycielem architektury. Jego styl był zasadniczo neoklasycystyczny, choć często wykorzystywał także motywy eklektyczne i orientalne, co szczególnie wyraźnie widać w tzw. „Domu Islamskim”.

Dom islamski, Aleksander Szymkiewicz. Źródło: Fundacja „Multiocalenie”

Do budynków zaprojektowanych przez Szymkiewicza należą:
Tbilisi:

• Państwowy Akademicki Teatr im. Szoty Rustawelego (1887);
• budynek Sądu Najwyższego;
• Dom Islamski (ul. Uznadze 19);
• budynek Kaukaskiej Stacji Jedwabiu (obecnie Muzeum Jedwabiu);
• dolna stacja kolejki linowej na Mtacmindę (ul. Czonkadze 22);
• własny dom mieszkalny na Mtacmindzie (ul. Czonkadze 8).

Batumi:

• historyczny gmach Państwowego Uniwersytetu im. Szoty Rustawelego (1897), pierwotnie elitarne męskie gimnazjum.

Kutaisi:

• budynek Sądu Apelacyjnego.

Sąd Apelacyjny w Kutaisi, Aleksander Szymkiewicz. Źródło: Fundacja „Multiocalenie”

Muzeum Jedwabiu, Aleksander Szymkiewicz. Źródło: Fundacja „Multiocalenie”

Budowle Szymkiewicza wyróżniają się monumentalnymi bryłami, funkcjonalnymi wnętrzami i harmonijnym wpisaniem w kontekst miejski. Jego dziedzictwo do dziś kształtuje architektoniczny wizerunek Tbilisi, Batumi i Kutaisi.

Uniwersytet im. Szoty Rustawelego w Batumi. Źródło: Fundacja „Multiocalenie”

​Zesłania polityczne i „Obóz 0331”

Położony na obrzeżach Kutaisi „Obóz 0331” wiąże się z jednym z najbardziej tragicznych epizodów sowieckich represji w Gruzji. Pod koniec 1944 roku zesłano tu około 2000 polskich żołnierzy Armii Krajowej z okręgu wileńskiego, uznanych przez władze sowieckie za „element niebezpieczny” i „kolaborantów Niemiec”.

Zesłańców przywieziono do Kutaisi w wagonach towarowych; wielu z nich zmarło już w trakcie transportu. Więźniowie obozu byli wykorzystywani jako darmowa siła robocza przy budowie zakładu samochodowego „Kolchida”. Z powodu ciężkich warunków pracy, głodu i chorób codziennie umierało nawet do dziesięciu osób. W 1947 roku Polacy zorganizowali strajk, po którym zostali rozesłani do innych obozów. Ocaleni powrócili do komunistycznej Polski w latach 1948–1949.

​Kościoły katolickie i cmentarze – duchowa przestrzeń polskiej diaspory

Życie duchowe polskiej diaspory w Gruzji zachowało się w postaci kościołów katolickich i cmentarzy.

Neogotycka katedra Najświętszej Maryi Panny w Batumi. Źródło: Fundacja „Multiocalenie”

Kościoły katolickie:

• neogotycka katedra Najświętszej Maryi Panny w Batumi;
• kościół katolicki w Achalciche;
• kościół Najświętszego Serca Jezusowego w Chizabavrze;
• kościół katolicki św. Alojzego w Manglisi;
• kościół katolicki pw. Matki Bożej w Tetri Ckaro (obecnie w ruinie);
• kościół śś. Piotra i Pawła w Tbilisi („kościół polski”).

Katolicki kościół świętych Piotra i Pawła w Tbilisi (kościół polski)Źródło: Fundacja „Multiocalenie”

Cmentarze:

• cmentarz katolicki w Achalciche;
• cmentarz w pobliżu Lagodechi (grób Ludwika Młokosiewicza);
• katolicki cmentarz Kukia w Tbilisi, często nazywany „polskim cmentarzem”.

Miejsca te odzwierciedlają codzienne życie, wiarę i historię pokoleń Polaków w Gruzji.

Katolicki cmentarz Kukia w Tbilisi.Źródło: Fundacja „Multiocalenie”

​Polscy uczeni, wojskowi i działacze społeczni

Wśród Polaków działających w Gruzji szczególne miejsce zajmują:

• Ludwik Młokosiewicz (1831–1909) – badacz flory i fauny Kaukazu, leśnik i przyrodnik. Rozpowszechnił w południowym Kaukazie herbatę, cytrusy i inne rośliny oraz dał początek chronionemu obszarowi Lagodechi (dzisiejszy park narodowy).

Ludwik Młokosiewicz . Źródło: Fundacja „Multiocalenie”

• Władysław Raczkiewicz (1885–1947) – urodzony w Kutaisi prezydent Rzeczypospolitej Polskiej na uchodźstwie. Jego dziadek został zesłany po powstaniu styczniowym, a życie Raczkiewicza symbolicznie odzwierciedla polsko-gruzińskie związki historyczne. Ojciec Raczkiewicza pracował w Kutaisi jako sędzia, a sam Władysław spędził tam pierwsze piętnaście lat życia.
• Polscy wojskowi – służyli w armii Imperium Rosyjskiego, a później Armii Radzieckiej; często byli zesłańcami i odgrywali istotną rolę w budowie infrastruktury wojskowej i cywilnej.

​Związki kulturowe – dialog intelektualny między Polską a Gruzją

Wyraźnymi przykładami polsko-gruzińskich związków kulturowych są:

• Cinandali – rezydencja Aleksandra Czawczawadzego, gdzie polscy poeci emigracyjni, m.in. Tadeusz Łada-Zabłocki, uczestniczyli w dyskusjach literackich i politycznych. To tutaj powstawały i były omawiane nowe nurty literatury europejskiej. Zafascynowany Kachetią i poezją Czawczawadzego Łada-Zabłocki napisał wiersz „Dolina Alazani”, który później przetłumaczono na język gruziński.
• Bracia Zdaneviczowie — artyści awangardowi polsko-gruzińskiego pochodzenia, którzy odegrali istotną rolę w popularyzacji twórczości Niko Pirosmaniego oraz rozwoju awangardy południowokaukaskiej.
• Polscy poeci kaukascy – emigranci-intelektualiści, którzy połączyli literaturę polską z doświadczeniem Kaukazu, tworząc przestrzeń dialogu kulturowego.

Związki te pokazują, że polski ślad w Gruzji istniał nie tylko na poziomie architektury i wojska, lecz także głęboko w sferze intelektualnej i kulturowej.

Projekt „Polski ślad pod Kaukazem” zjednoczył polską społeczność w Gruzji, oddając głos zarówno wielkim postaciom historycznym, jak i tym, których imiona zachowały się jedynie na nagrobkach lub starych fotografiach. Po raz kolejny przekonujemy się, że historia to nie tylko przeszłość – ona wciąż żyje na naszych ulicach, w budynkach, krajobrazach i w ludzkiej pamięci.

Autorka: Shorena Melkuashvili

shorenamelkuashvili